-A +A

Excuseer?! Afgedwongen excuses in het aansprakelijkheidsrecht

Printervriendelijke versiePrintervriendelijke versieVerstuur naar een vriendVerstuur naar een vriend
Publicatie
Auteur: 
De Rey D
Tijdschrift: 
TPR
Uitgever: 
Kluwer
Jaargang: 
2017
Pagina: 
1153
Samenvatting

De overtreffende trap van belediging is de weigering om op vraag van de beledigde excuses aan te bieden.
Excuses spontaan aanbieden verheft de mens.
Excuses zijn conflictverminderend en verzoenend. Excuses weigeren aan te bieden doet conflicten escaleren.
Excuses zijn schadebeperkend (weze het niet in materiële zin) en aldus relevant in het aansprakelijkheidsrecht. Slachtoffers zijn vaak meer gebaat met een erkenning van schuld en aanbod van excuses dan met een geldelijke compensatie.
Excuses aanbieden werkt relatieherstellend en maakt een einde aan een acuut geschil dat door de excuses na een kortstondige hevigheid kan weg ebben, Excuses weigeren aan te bieden bevestigt het conflict tot een chronisch onoplosbaar conflict, een blijvende bijtende kanker.

Inhoudstafel tekst: 

I. Inleiding
II. Belang van excuses
III. Excuses in buitenlands aansprakelijkheidsrecht
A. Afgedwongen excuses in wetgeving, rechtspraak en doctrine
B. Wetgeving die (vrijwillige) excuses aanmoedigt
IV. Belgische grondslag voor afgedwongen excuses?
V. Verenigbaarheid met het recht op vrije meningsuiting
A. Bij de wet zijn bepaald
B. Legitiem doel
C. Noodzakelijk in een democratische samenleving
VI. Bijkomende belangenafweging in het aansprakelijkheidsrecht wegens grondrechttoetsing
VII. Inhoud en modaliteiten van afgedwongen excuses
A. Fragmentarische wettelijke en pretoriaanse aanknopingspunten
B. Essentiële elementen
C. Modaliteiten
D. Alleen of samen met bijkomende remedies
VIII. Afdwingingsmechanismen
IX. Besluit

Persoonlijke commentaaar:

In Nederland is er een tendens ontstaan waarbij in procedures excuses worden geëist, soms als onderdeel van een vordering tot herstel in natura.

Al zijn er heel wat advocaten die weigeren deze eisen in te stellen, toch worden ze steeds vaker door procespartijen zelf gesteld, waardoordoor de rechter over deze eisen standpunt dient in te nemen. Verwacht mag worden dat deze eisen er ook in België aankomen.

De eis tot excuses wordt ook meer en meer gesteld tegen overheidsorganen.

Toch is de rechter misschien niet de best aangewezen persoon om een partij te verplichten tot het aanbieden van excuses. Zelden of nooit hebben we een rechter, een onderzoeksrechter of een parketmagistraat zijn excuses of excuses namens justitie weten aanbieden ten aanzien van een vedrachte die vrijgesproken werd en die maanden of jaren ten onrechte werd geconfronteerd met strafonderzoek en hechtenis. Laat staan dat we al veel recjters hun excuses hebben weten aanbieden voor andere stommiteiten of begaan orecht. Meer zelfs hun slachtoffers worden nog steeds vanut de hoogte bekeken of al helemaal niet meer bekeken, waarbij het de taak wordt van een andere rechter is om over een eventuele schamele vergoeding va enkele tientallen euro's per dag te oordenen.

Spontane excuses met oogcontact en waar mogelijk een fysieke aanrakening zou voor hun slachtoffers zeer helend werken. Maar meer dan eens hoor je dan door rechters in de wandelgangen zeggen, hij was misschien niet schuldig aan dat misdrijf, maar was zeker schuldig aan zovele andere misdrijven, waarna de rechter veel te vroeg op de middag aan zijn aperitief ging drinken en 's avonds voor het slapen gaan de oude plaat "Welterusten mijnheer de president" van Boudewijn De Groot opzette...

Waar die rechters de wijsheid van de universele schuldigheid van de mens halen is onbekend. Misschien bij hen zelf? Erger wordt het wanneer een rechter die recht heeft gestudeerd oordeelt dat een straf gerechtvaardigd dan wel gerationaliseerd kan zijn zonder een vastgesteld misdrijf maar dan wel op op basis van een veronderstelde bijna religieuze schuldigheid van elk mens (misschien onbewust gesteund op de erfzonde).

De Nederlandse rechters zouden (terecht) op de vraag tot opgelegde excuses nog niet zijn ingegaan.

Excuses kan je niet opleggen. Een slachtoffer kan vragen of een persoon bereid is zijn excuses aan te bieden. Maar hij kan de eis niet stellen. Excuses laten zich niet vatten door recht. Excusis staan zelfs buiten het recht en zelfs weg van begrippen van schuld en onschuld. Door deze vrijheid en door de onafdwingendheid van excuses hebben ze nog een grotere morele en herstellende waarde en vergroten ze de onwaardigheid van hen die excuses weigeren aan te bieden.

De weigering excuses aan te bieden is geen louter niet-handelen. De weigering is een actieve vrijwillige, onbestrafbare, weze het in de regel onvoorname vernederende, handeling met als inhoud dat de onberouwvolle, van zijn gelijk overtuigde, persoon, die het menselijk handelen en de causaliteit herleidt tot de duale begrippen schuld en vermoorde onschuld (in plaats van het neutrale aandeel) niet alleen weigert een conflict te beëindigen, maar de kwaadheid zelf verder wil koesteren om deze als argument en rationalisering van irrationeel hatelijk, laakbaar en boosaardig, beledigend of foutief handelen te kunnen gebruiken, het verleden te kunnen goedpraten en om van die boosheid en inhoudelijke haat, zelf verder met de smaak van goede wijn te kunnnen drinken zonder de giftigheid van deze bloedeige drek tte beseffen.

• excuses zijn een meningsuiting en daarom zijn ze zoals elke meningsuiting vrij. Een opgelegde excuse is juist geen meningsuiting, geen uiting van een persoonlijke vrije gedachte van een persoon, maar een opgelegde formula. Excuses hebben niet te maken met een "mea culpa", of schulderkenning. Excuses staan zoals reeds eerder gesteld los van schuld, ze hebben betrekking op eigen ethiek die vreemd staat van het recht en waarover de ontvanger vrij kan en mag handelen. Het aanvaarden van excuses is een gebaar van grootsheid, maar de weigering ze te aanvaarden mag de bestemmeling van het aanbod van de excuses nooit ten kwade worden geduid. Zoniet was het aanbieden van excuses zinloos. Immers het aanbiedenvan excuses is onvoorwaardelijk. Toch strekt het aanvaarden van excuses tot morele aanbeveling.

• Excuses kunnen geen juridische waarde hebben en staan derhalve los van de erkenning van schuld. Toch kan los daarvan de erkenning van schuld voor een slachtoffer zeer waardevol en zelfs voldoende zijn, maar een schulderkenning staat losvan de excuse. Excuse behelst geen schulderkenning en schulderkenningisop zich geen excuse.

Excusies zijn onnvoorwaardelijk in hoofde van beiden. Zij erkennen geen fout of schuld waarmee de andere iets kan aanvangen. Wie een aangeboden excuus in rechte aanwendt als erkenning van een fout in de zin van het aansprakelijkheidsrecht stelt een daad in strijd met de ethiek, in strijd met de hoffelijkheid, in strijd met de goede trouw, aangezien de excuses erkennen dat er een spijt wordt geuit over daden zoals ze verlopen zijn maar het niet hebben over schuld en in heel wat gevallen zelfs niet over aandeel. Of de excuses in rechte meer inhouden dan de neutrale erkenning van spijt zonder schulderkenning, dient echter in cponcreto aan de hand van de geschriften of de stukken beoordeeld. Weze opgemerkt dat een excuse met schulderkenning in zekere zin als schulderkenning dient bestempeld en niet als een louter excuse.

• Excusis kunnen niet worden afgedwongen. Welke oprechtheid zou er nog uitgaan van excuses wanneer ze door een dwangsom zouden worden afgedwongen? In dit dit geval zouden excuses hun moreel karakter verliezen en verward kunnen worden met een geldelijke schadevergoeding die misschien op zijn plaats kan zijn maar los staat van excuses.

• Afgedwongen excuses verliezen bovendien het karakter van excuses. Excuses zijn de smeerolie van het intermenselijk verkeer met hoekjes, kantjes en vijlsel zij ontlenen hun kracht aan minnelijke zachtheid en oprechtheid, zonder duimschroeven, doornen of gesels, Zij zijn het diepmenselijk geuit gevoel van spontaan en oprecht berouw over het eigen tekortschieten.
• Wie excuses aanbiedt wordt daarom niet meer of niet minder schuldig en men moet het recht hebben om zich niet schuldig te voelen. Voor eventuele schadevergoeding en objectieve schuld maakt dit niets uit.

• Excuses zouden bij het beoordelen van de strafmaat geen zin mogen hebben. Wie excuses in een strafmaat uit, wordt gemakkelijk afgedaan als comédiant voor wie het gemakkkelijk is om excuses na de feiten te uiten. Hij krijgt dan ook vaak het verwijt over zich heen dat hij geen spijt heeft voor hetgeen hij zijn slachtoffer heeft aangedaan, maar dat hij o zoveel spijt heeft voor de gevolgen die hij nu zelf dient te ondergaan.

Wie benauwd is emoties te uiten omdat deze zo vaak tegen de betrokkene kunnen gebruikt worden en die zijn emoties bedwingt of niet toont, is al even slecht of nog slechter, want hij wordt aanzien als emotieloze koele kikker. En laat hij dan toch een traantje of sluit hij af met een woord van spijt dan is dit toch aleen maar een poging om een lichtere straf te bekomen, een niet gemeend standaardtraantje of woordje, een doekje tegen het bloeden.

Rechtsleer:

• G. van Dijck, Hebben afgedwongen excuses zin? Nederlands Tijdschrift voor Burgerlijk Recht, NTBR 2017/42

Gerelateerd
Aangemaakt op: di, 24/04/2018 - 15:42
Laatst aangepast op: di, 24/04/2018 - 17:00

Hebt u nog een vraag?

Hebt u nog een vraag in dit verband, klik dan hier om uw vraag aan ons te stellen, of meteen een afspraak te maken voor een consultatie.

Aanvulling

Heeft u een suggestie, aanvulling of voorstel tot correctie met betrekking tot deze pagina? Gebruik dit adres om het te melden.