-A +A

Doodgewone mannen

Printervriendelijke versiePrintervriendelijke versieVerstuur naar een vriendVerstuur naar een vriend
Titel van het boek: 
Ordinary Men
Publicatie
Auteur: 
Christopher R. Browning
Samenvatting

battalion 101 - Google zoeken

De massamoordenaar in de Holocaust, in Rwanda, in Kosovo, lijkt niet overeen te stemmen met het stereotiepe beeld van de crimineel. Het gaat om griezelig doodgewone mannen. Dit beeld werd ook teruggevonden in de privé fotoalbums van de NAZI kampbewakers, die een normaal familieleven leefden na hun "dagtaak" in de vernietigingsmachine. Een minderheid blijkt sadistisch, psychopathisch of door ideologie doorgedraafd te zijn. Er werd wetenschappelijk bewezen dat deze handelingen niet gebeurden onder dwang. Wat bezielt deze mensen, kunnen we nog van "mensen" spreken? En hoe kan een doodgewone Belgische jongen in Syrië mensen onthoofden?

Het antwoord is onthutsend, met name dat de mens een roedeldier blijkt te zijn die niet of nauwelijks kan weerstaan aan de groepsdruk. De drang naar groepsconformisme als oorzaak van dit soort criminaliteit werd ook aangetoond in het experiment van Stanley Milgram van 1963, waaruit blijkt dat zijn 65 % proefpersonen onder druk dodelijke elektroshocks toediende aan derden mits de nodige aansporing (de derden waren acteurs die pijn uitschreeuwden, maar in werkelijkheid geen elektroshocks kregen). De experimenten van Solomon Asch in de jaren 50 toonden aan dat mensen die een juist antwoord op een vraag wisten, toch een verkeerd antwoord in een proefsetting gaven wanneer een groot deel een verkeerd antwoord gaf.

Beter bekend is het experiment van Philip Zimbardo van 1971 (Stanford Prison Experiment), waarbij hij vrijwillige proefpersonen opdeelde in een groep gevangenen en een groep bewakers. De bewakers gedroegen zich na enkele dagen ongekend brutaal en de gevangenen te onderdanig en het experiment diende vroegtijdig afgebroken. Het experiment werd verfilmd in de topfilm Das Experiment. Zie ook de film met zelfde thematiek "Die Welle" uit 2008.

Deze inzichten leren ons ook gruwelijke misdrijven als groepsverkrachting, maar ook coma-zuipen en druggebruik bij jongeren begrijpen.

In de ochtend van 13 juli 1942 reden trucks van het Duitse Reserve Politiebataljon 101 het Poolse dorp Jozefow binnen.

De trucks waren beladen met 500 man onder leiding van majoor Wilhelm Trapp.

Deze 500 man vielen niet onder de noemer van overtuigde NAZI's. Zij waren een toonbeeld van doorsnee en middelmaat.

Majoor van Trap verzocht de Joden van Jozefow omsingelen, de mannen die konden werken te selecteren voor de werkkampen in Lublin en wie overbleef - vrouwen, kinderen, zwakkeren, ouderen - dood te schieten in de bossen. Het werkwoord "verzoeken in de vorige zin is omzichtig gekozen. Immers van Trap voegde eraan toe dat als iemand zich niet tegen deze taak opgewassen voelde, hij niet verplicht was het "bevel" uit te voeren. Slechts twaalf van de vijfhonderd mannen stapten op.

Het schieten duurde van de ochtend tot de late avond. Op het einde van de dag werden 1500 Joden doodgeschoten. Ze waren gedwongen in het bos met het gezicht naar beneden op de grond te gaan liggen voordat ze van dichtbij in het achterhoofd werden geschoten. De uniformen van de mannen waren doordrenkt met het bloed en besmeurd met de hersenen en schedelfragmenten van hun slachtoffers.

In de volgende zestien maanden schoot het Politiebataljon 101 nog 38.000 Joden neer en zette 45.000 joden op goederenwagens naar Treblinka.

Browning verdeelde in zijn bespreking dit bataljon in drie groepen:

1. een kleine minderheid van enthousiaste moordenaars,
2. de groep die zich niet vrijwillig opgaf voor het schieten, maar aan alles meedeed wat het bataljon werd opgedragen
3. een kleine minderheid van mannen die het aanbod van de majoor aannam om niet mee te doen aan de moordpartijen

'waarom moordden zij?'

Op zoek naar het antwoord op deze vraag deelde Browning de daders in vier categorieën in.

a. de ideologen, de hardcore-nazi's, activisten die leiderschap wilden, hun ideologie wilden realiseren en die de straat opgingen om dit moorddadige beleid in de praktijk te brengen.
b. de schijnbaar apolitieke professionals en experts: generaals, industriëlen, artsen, accountants, ingenieurs, architecten, theologen, juristen, historici en andere wetenschappers met dezelfde doelen als het naziregime.
c. de functionarissen in lagere overheidsdienst, banale bureaucraten met een "Adolf Eichmann-excuus" Zij deden "hun werk" en letten niet op de fysieke en morele consequenties ervan.
d. de 'doodgewone mannen', de willekeurig samengestelde Wehrmacht, de reserve ordepolitie: een doorsnede van de Duitse samenleving, meer zelfs van de gemiddelde universele mens die blijkt eigenhandig andere mensen om het leven te kunnen brengen als hij zich in een bepaalde situatie bevindt en handelt vanuit groepsconformisme.

Deze categorieën kunnen overlappingen. De grootste groep bleek echter groep d te zijn.

De auteur gaat in zijn werk dieper in op op de laatste categorie, de 'doodgewone mensen'.

De auteur gaat verder en onderzoekt de klassieke verklaringen voor dit gedrag van moordende 'doodgewone mensen'.

1: Dwang. Deze verklaring wankelt, gezien in bataljon 101 vrije keuze bestond en geen enkel bewijs kon terug gevonden van één enkele NAZI die gestraft werd voor het niet uitvoeren van een moordopdracht, ondanks de verbeten zoektocht van duizenden advocaten. Zelfs de theorie van vermeende intimidatie (het geloven dat dwang bestaat, terwijl deze niet bestaat) wordt door het voorbeeld van bataljon 101 ontkracht, omdat hier uitdrukkelijk vrije keuze aanwezig was.

2: De 'autoritaire persoonlijkheid'. Deze theorie gaat uit dat de daders sluimerende autoritaire karaktertrekken hadden die in de gegeven omstandigheden van het fascisme naar boven kwamen. Opnieuw bewijst bataljon 101 het tegendeel. Natuurlijk zijn er net zoals in de hele wereld autoritaire persoonlijkheden. Maar de 500 mannen waren niet geselecteerd op basis van karakter of ideologie. En de theorie wankelt wanneer slechts 12 op de 500 mannen weigerden. Er zijn in geen enkele groep van 500 mensen 488 autoritaire persoonlijkheden te vinden..

3. De culturele verklaring. Deze nonsens-theorie waarmee ook de Japanse overheersingsdrang wordt "verklaard", vertrekt van de idee dat een cultuur abnormaal, afschuwelijk en militaristisch kan worden, door een fatale voorgeschiedenis, een Sonderweg. Indien dit zo zou zijn dan vinden we geen verklaring voor de Anjerrevolutie, de val de Berlijnse muur, de huidige vrede in Europa...

4. De benadering die bijval bij de auteur wekt is die van de groepsdynamiek, beter te omschrijven als de drang naar groepsconformisme. In deze visie ligt de nadruk op universele kenmerken van menselijk gedrag, in plaats van op specifieke culturele kenmerken. Het richt zich op inzichten uit de sociale psychologie, niet op de psychologie of de cultuurgeschiedenis.

De auteur verwijst hierbij naar Herbert Kelman en Lee Hamilton, 'Crimes of Obedience', waarin de afschuwelijke misdaden van Amerikaanse soldaten in Vietnam werden onderzocht en waarin zelfde bevindingen werden gedaan.

De auteur staat wellicht verder van het fenomeen van zowel de collaboratie als de misdrijven van de repressie, die op een zelfde wijze kunnen begrepen worden en waardoor ook de bittere eenzaamheid en de voortdurende zoektocht naar het gelijk kan verklaard worden van de ex-Oostfontstrijders en hun subversieve bijeenkomsten.

Om de dynamiek van het groepsconformisme beter te begrijpen dient het begrip van de 'cognitieve dissonantie' van de sociale psychologie uitgelegd. Dit begrip verklaart wat er gebeurt wanneer mensen tegen hun eigen moraal handelen..

Wanneer een mens een daad stelt die ingaat tegen de eigen opvattingen en morele codes ontstaat stress. Het denken kan niet meer functioneren met de huidige format. Het menselijk brein is niet gemaakt om rationeel of ethisch te denken maar wel om functioneel te denken. Onze hersenen zijn gemaakt niet om de wereld te begrijpen en de waarheid te vinden, maar wel om te overleven. De biologie van het denken is derhalve geconstrueerd als een systeem om de omgeving en de anderen te ontdekken en te overheersen dan wel te volgen. Het echte denken en de echte motivering, zelfs de empathie is een illusie. Denken is motiveren ter overtuiging, is pleiten, is ook het overtuigen van zichzelf en van het eigen gelijk waarbinnen de hersenen kunnen functioneren zoals ze gemaakt zijn.

Mensen proberen stress en kortsluitingen te verlichten door hun opvattingen te veranderen als ze hun handelingen niet kunnen veranderen.

De theorie van het groepsconformisme, zoals de theorie van de afwezigheid van vrije wil vindt maar moeilijk een voedingsbodem, hetgeen logisch is, gezien het menselijk denken onder enorme stress komt te staan bij een dergelijk model en de doorsnee mens denkt beter dit model te verwerpen dan in chaos te moeten verder leven.

Het recht en de moraal gaat immers uit van de vrije wil en de theorie van de afwezigheid van vrije wil en groepsconformisme, naast de theorie van de illusie van de rationaliteit lijkt daders een excuus te verschaffen en zou zelfs tot straffeloosheid kunnen leiden.

Deze angst is ongegrond. De vrije wil blijft een handige hypothese die in het recht gehanteerd dient te blijven, echter met de wetenschap dat zij slechts een hypothese is die werkzaam is naast andere. De rechtswetenschap mag gerust erkennen nog niet klaar te zijn voor een nieuwe benadering van recht zonder schuld of fout. Overigens de ethici zijn hier ook nog niet klaar voor. En overigens, wanneer de vrije wil niet bestaat dan is ook het recht geen product van de vrije wil met zowel consequenties voor legitimiteit als illegitimiteit.

Overigens toont bataljon 101 aan dat er toch mensen (weze het niet veel) in staat zijn om te weerstaan aan het groepsconformisme.

De auteur duidt verder het begrip 'pluralistische onwetendheid' eigen aan bendes. Bendeleden willen vaak niets crimineels doen. Wel voelen ze zich gedwongen om mee te doen, vanuit de misvatting dat anderen deze bendetradities in stand willen houden. Het gedrag van de bende als groep is niet de optelsom van de opvattingen van de individuele leden, zij conformeren zich aan een veronderstelde consensus door 'pluralistische onwetendheid'.
 

Gerelateerd
Aangemaakt op: zo, 23/11/2014 - 15:01
Laatst aangepast op: zo, 08/05/2016 - 11:20

Hebt u nog een vraag?

Hebt u nog een vraag in dit verband, klik dan hier om uw vraag aan ons te stellen, of meteen een afspraak te maken voor een consultatie.

Aanvulling

Heeft u een suggestie, aanvulling of voorstel tot correctie met betrekking tot deze pagina? Gebruik dit adres om het te melden.