-A +A

Deus ex machina: de erosie van het kerkelijk patrimonium - Over het eigendomsrecht van de Belgische kerken

Printervriendelijke versiePrintervriendelijke versieVerstuur naar een vriendVerstuur naar een vriend
Publicatie
Auteur: 
Lise Vandenameele
Tijdschrift: 
Rechtskundig Weekblad
Uitgever: 
Intersentia
Jaargang: 
2016-2017
Pagina: 
923
Samenvatting

De massale leegloop van dce kerken en het gebrek aan priesters, resulteert in herbestemming van de leegstaande kerken. Hierbij rijstde elementaire vraag wie eigenaar is van deze kerkgebouwen. Wie is eigenaar van de basiliek van Koekelberg? Wie is eigenaar van Het lam godsI?

In deze bijdrage analyseert de auteur de huidige juridische benadering van dit vraagstuk en gaan ze na of dit het resultaat vormt van een goede afweging van de argumenten die de verschillende eigendomsopeisende partijen naar voren schuiven ter verdediging van hun standpunt.

Inhoudstafel tekst: 

I. Inleiding
A. De maatschappelijke noodzaak aan recyclage van kerkgebouwen
B. Het beleidskader: van een behoudsgezinde naar een ontwikkelingsgerichte houding
II. Juridisch probleem
III. De nationalisatie van kerkelijke goederen als oorzaak achter de onzekerheid
IV. Afbakening probleemsituatie
V. Het debat ontsluierd
A. De huidige juridische benadering van het eigendomsrecht van kerken
B. De alternatieve theorie over het eigendomsrecht van kerken
1° De gebrekkige adviezen van de Franse Raad van State
2° Exegetische interpretatiemethode
C. Voorlopig besluit
VI. Naar een gerichte oplossing
A. Evolutie rechtspraak pastorieën
1° Het klassieke standpunt
2° De nuancering van het klassieke standpunt
B. Doortrekking naar kerkenkwestie?
1° Pastorieën vs. kerkgebouwen
2° De vervlechting
a) Kritiek op het klassieke systeem
b) (R)evolutie
c) Voorlopig besluit
VII. Besluit
• Biesbrouck, «Een nieuw begin? Jonge Evangelische «gemeenten» en lege katholieke kerken» in L. Pulinckx en P. De Mey (eds.), Aan zijn Rijk komt geen einde ...?! Over de lege kerken in Europa, Antwerpen, Halewijn, 2014, 136;
• S. Botterman en M. Hooghe, Religieuze praktijk in België 2007: Een statistische analyse. Rapport ten behoeve van de Belgische Bisschoppenconferentie, Leuven, Centrum voor Politicologie Katholieke Universiteit Leuven, 2009, 1-30;
• J.F. Husson, «Le financement public des cultes, de la laïcité et des cours philosophiques», Courrier hebdomadaire du CRISP, 38/2000, 1-90).
• K. Slijkerman, Overzicht, plaats en omschrijving van nieuwe bewegingen. Toelichting op de rubriek nieuwe kerkelijke bewegingen, 2010, 1, www.stucom.nl/document/9004.pdf.
• CRKC, Atlas van het religieus erfgoed in Vlaanderen, 2014, Heverlee, 170-171.
• W. Biesbrouck, o.c., in L. Pulinckx en P. De Mey (eds.), Aan zijn Rijk komt geen einde ...?! Over de lege kerken in Europa, 136.
• J. Jaspers, Een toekomst voor de Vlaamse parochiekerken, 3, http://stedenbouw.irisnet.be/studiesenpublicaties/pdf/colloquium_brigitt...
• J. Vannerom, «Herbestemming van religieuze gebouwen. Of hoe het Eeuwige stoot op de grenzen van het Tijdelijke ...» in J. Vannerom (ed.), Vastgoedrecht en de kerk. Alternatieven voor de verkoop van religieuze gebouwen, Antwerpen, Intersentia, 2014, 13-15).
• W. Kennes, Een toekomst voor onze kerkgebouwen. Nota Politiek Bestuur, 18 maart 2013, 11, http://wardkennes.cdenv.be/sites/wkennes/files/2013%2004%20Een%20toekoms...
• De Vlaamse Overheid, Parochiekerken in Vlaanderen. Bestuurskracht en financiering Beheer (Her)bestemming en ruimtelijke inpassing, Brussel, 8 april 2011, 23, http://docplayer.nl/5493371-Parochiekerken-in-vlaanderen.html;
• P. De Poorter, «Over het eigendomsrecht van kerken, hun inboedel en de vervreemding ervan», TBP 1994, 594-602;
• F. Judo, «Welke rol kan een overheid spelen in het beheer van religieus onroerend patrimonium?», Recht Religie en Samenleving 2014, 17-33;
• F. Judo, «Recente rechtspraak over het eigendomsrecht van pastorieën: van dogmatisme naar casuïstiek», Recht Religie en Samenleving 2010/2, 35.
• Cass. 11 november 1886, Pas. 1886, I, 401.
• Rb. Oudenaarde 25 mei 1982, RW 1982-83, 651, noot T. Van Sinay;
• A. De Corsewarem, De la législation civile des cultes, Hasselt, Ceysens, 1904, nr. 98, geen paginering;
• C. Delcour, «De la proprieté des églises, des presbytères et des cimetières. Opinion en faveur des fabriques», Revue Catholique, receuil religieux, philosophique, scientifique, historique et littéraire 1849, 60;
• M. Duvivier, «Mémoire pour la ville de Bruxelles», BJ 1876, 1227;
• J. Gennart, «Propriété des anciennes églises et des anciens presbytères en Belgique», Ann.Dr.Louv. 1961, 19;
• Gennart, «Les édifices du culte et le droit de propriété», Ann.Dr.Louv. 1996, 215: T. Van Sinay, «Nogmaals over de eigendom van een pastorie» (noot onder Rb. Dendermonde 6 februari 1985), RW 1985-86, 965;
• Ch. Woeste, De la propriété des anciennes églises, des anciens cimetières et des anciens presbytères, Brussel, Victor Devaux et Cie, 1871, 31.
• F. Judo, «Waarschuwen en geraadpleegd worden – of net iets meer? Welke rol kan een overheid spelen in het beheer van religieus onroerend patrimonium?», Recht, Religie en Samenleving 2014, 19.
• Cass. 18 mei 2007, NJW 2007, 652, noot W. Rasschaert.
• Décret du 2-4 novembre 1789 qui met les biens eccléastiques à la disposition de la Nation in B. Bodinier, «La Révolution française et la question agraire, un bilan national en 2010», Histoire et Sociétés Rurales 2010, 12.
• M. Davagle, J.F. Husson en J.F. Debuisson, «Les fabriques d’église», Les Dossiers d’ASBL Actualités, Luik, Edi.Pro, 2012, 18;
• W. Delva, «Over het in eigendom verwerven van pastorijen door kerkfabrieken», RW 1948-49, 673-678;
• J. Godding, «Les presbytères antérieurs au début du XIX siècle appartiennent-ils à la commune ou à la fabrique d’église?», Ann.dr.Louv. 1992, 164;
• F. Stevens, «L’introduction de la législation révolutionnaire en Belgique» in M. Vovelle (ed.), La Révolution et l’ordre juridique privé, Parijs, Presses Universitaires de France, 1988, 487;
• H. Wagnon, «La reconduction du Concordat de 1801 dans les provinces Belges du Royaume-Uni des Pays-Bas (1814-1817)» in E. Leonardy (ed.), Scrinium Lovaniense. Historische opstellen Etienne Van Cauwenbergh, Leuven, Publications Universitaires de Louvain, 1961, 514.
• A.M. Patault, Introduction historique au droit des biens, Parijs, Presses Universitaires de France, 1989, 189.
• A. Meijers, Het vermogensrecht in het Wetboek van Canoniek Recht. De Bonis Temporalibus. Verwerving, bezit, beheer en vervreemding van vermogen binnen de kerk, Leuven, Peeters, 2000, 170-171;
• X. Godin, La réformation des domaines de mainmorte en Bretagne sous le règne de Louis XIV. Le cas du régaire urbain de Nantes, Rennes, Centre d’Histoire du Droit de l’Université Rennes, 1999, 5.
• E. Teyssier, «La vente des biens nationaux et la question agraire, aspects législatifs et politiques, 1789-1795» in C. Peyrard, Paysans et pouvoir local, le temps des révolutions, Aix-en-Provence, Telemme, 2000, 45.
• B. Bodinier, «La Révolution française et la question agraire, un bilan national en 2010», Histoire et Sociétés Rurales 2010, 7.
• B. Bodinier en E. Teyssier, L’événement le plus important de la Révolution: La vente des biens nationaux (1789-1867) en France et dans les territoires annexés, Parijs, Société des Etudes Robespierristes, 2012, 382
• J.L. Halperin, «Histoire du Droit des Biens» in A. Rigaudière (ed.), Corpus Histoire du Droit, Parijs, Economica, 2008, 187.
• Décret qui met les biens ecclésiastiques à la disposition de la nation in J.B. Duvergier (ed.), Collection complète des lois, décrets, ordonnances, règlements et avis du conseil d’état, Parijs, Guyot et Scribe, 1824, 64;
• Décret du 28 octobre – 5 novembre 1790 relatif à la vente et à l’administration des biens nationaux, aux anciens particuliers des différentes maisons, et à l’indemnité de la dïme inféodée, Pasin. augustus 1789 – november 1790, 427.
• J.L. Ormières, Politique et religion en France, Brussel, Editions Complexes, 2002, 26;
• Ch. Woeste, De la propriété des anciennes églises, des anciens cimetières et des anciens presbytères, Brussel, Victor Devaux et Cie, 1871, 34;
• D. Yernault, l’Etat et la propriété, le droit public économique par son histoire (1830-2012), Brussel, Bruylant, 2013, 1402 p.
• Décret sur les Personnels civils de l’état du 14 mai 1790 in E. Leroux (ed.), Recueil des textes législatifs et administratifs concernant les biens nationaux, Parijs, Imperie Nationale, 1926, 35-36.
• A. Prevost, «Le régime de la séparation de l’Eglise et de l’Etat dans la ville de Troyes en 1794», Revue d’histoire d’Eglise de France 1912, 249.
• A. Ado, Paysans en Révolution: Terre, pouvoir et jacquerie (1789-1794), Parijs, Société des Etudes Robespierristes, 2012, 223;
• B. Bodinier, «L’accès à la propriété: une manière d’éviter les révoltes?», Cahiers d’histoire. Revue d’histoire critique 2005, 61;
• B. Bodinier en E. Teyssier, o.c., 388.
• K. Hosack, «Napoleon Bonaparte’s Concordat and the French Revolution», Constructing the past 2010, Illinois Wesleyan University, 30, http://digitalcommons.iwu.edu/cgi/view content.cgi?article=1122& context= constructing.
• P. Ubachus, Handboek voor de geschiedenis van Limburg, Hilversum, Uitgeverij Verloren, 2000, 308.
• Loi relative à l’organisation des cultes du 8 avril 1802, Pasin. 1836, 90-91.
• Articles organiques de la Convention du 15 juillet 1801 pour le Culte Catholique, Pasin. 1836, Brussel, 91-103.
• B. Basdevant-Gaudemet, Eglise et autorités: études d’histoire du droit canonique médiéval, Limoges, Presses universitaires de Limoges, 2006, 343;
• G. Câmpean, Concordats français. Les relations Vatican-France du Moyen age au modern, Cluj-Napoca, Université de Babeș-Bolyai, 2013, 18.
• J. Dujardin en V. Vandermoere, Kerkbesturen, Brugge, die Keure, 2003, 84-85.
• B. Basdevant-Gaudemet, Eglise et autorités: études d’histoire du droit canonique médiéval, Limoges, Presses universitaires de Limoges, 2006, 344.
• G. Martyn, «Van wie is het Lam Gods?» in J. De Mot (ed.), Liber Amicorum Boudewijn Bouckaert. Vrank en vrij, Brugge, die Keure, 2012, 351.
• T. Van Sinay, «De eigendom van een pastorie» (noot onder Rb. Oudenaarde 25 mei 1982), RW 1982-83, 656;
• P. Vlietinck, «Wie is eigenaar van de (parochie)kerk?» in J. Vannerom (ed.), Vastgoedrecht en de Kerk. Alternatieven voor de verkoop van religieuze gebouwen, Antwerpen, Intersentia, 2014, 50.
• Cass. 13 augustus 1838, Pas. 1837-40, I, 177.
• Cass. 11 november 1886, Pas. 1886, I, 401.
• M. Damoiseaux, Praktische gids voor het beheer der kerkfabrieken, Brussel, Larcier, 1965, 92-93;
• J. Dujardin, A. Mast, M. Van Damme en J. Vande lanotte, Overzicht van het Belgisch administratief recht, Gent, Story-Scientia, 1992, 554-555;
• F. Tielemans, Répertoire de l’administration et du droit administrative de la Belgique, Brussel, Weissenbruch Pere, 1843, 470-471.
• Cass. 6 november 1940, Pas. 1940, I, 279;
• Brussel 14 mei 1938, Pas. 1938, II, 113;
• Luik 6 april 1939, Pas. 1940, II, 6;
• Brussel 28 juni 1948, JL 1948-49, 97;
• Rb. Dendermonde 6 februari 1985, RW 1985-86, 960, noot T. Van Sinay;
• Vred. Antwerpen 27 december 1988, Pas. 1989, IV, 64;
• Antwerpen 14 maart 1936, RW 1935-36, 1436, noot J. Brans.
• Cass. 11 november 1886, Pas. 1886, I, 401.
• Cass. 13 augustus 1838, Pas. 1839-40, I, 406:
• T. Le Yoncourt, L’application de la loi du 9 décembre 1905 sur la separation des églises et de l’Etat en Ille-et-Vilaine, 1995/1996, 14, http://partages.univrennes1.fr/files/partages/Recherche/Recherche%20Droi....
• Cass. 20 juli 1843, Pas. 1843, I, 256;
• J. Gennart, o.c., Ann.dr.Louvain 1996, 217.
• Ch. Duvivier, Recensie van Ch. Woeste, De la propriété des anciennes églises, des anciens cimetières et des anciens presbytères, BJ 1871, 349;
• G. Martyn, «Van wie is het Lam Gods?» in J. De Mot (ed.), Liber amicorum Boudewijn Bouckaert. Vrank en vrij, Brugge, Die Keure, 2012, 351.
• J. Godding, «Les presbytères antérieurs au début du XIX siècle appartiennent-ils à la commune ou à la fabrique d’églises?», Ann.dr.Louv. 1992, 173;
• Ch. Duvivier, Recensie van Ch. Woeste, De la propriété des anciennes églises, des anciens cimetières et des anciens presbytères, BJ 1871, 350;
• G. Martyn, o.c., in J. De Mot (ed.), Liber Amicorum Boudewijn Bouckaert. Vrank en vrij, 351.
• Cass. 13 augustus 1838, Pas. 1837-40, I, 177;
• Cass. 20 juli 1843, Pas. 1843, I, 237;
• Cass. 11 juli 1870, Pas. 1870, I, 324.
• Luik 5 juli 1871, Pas. 1871, II, 348;
• Brussel 3 april 1876, Pas. 1876, II, 157.
• J. Gennart, o.c., Ann.dr.Louv. 1996, 215.
• Cass. 20 juli 1843, Pas. 1843, II, 263
• Cass. 20 juli 1843, Pas. 1843, I, 256;
• M. Duvivier, «Mémoire pour la ville de Bruxelles», BJ 1876, 1227;
• Rb. Oudenaarde 25 mei 1982, RW 1982-83, 651, noot T. Van Sinay.
• Décret du 30 mai 1806 portant que les églises et presbytères supprimés font partie des biens restitués aux fabriques des églises dans l’arrondissement desquelles ils se trouvent, in M. Walter, Manuel du droit ecclésiastique de toutes les confessions chrétiennes, Parijs, Poussielgue-Rusand libraire, 1840, 39.
• Cass. 18 mei 2007, NJW 2007, 652.
• Décret du 2-4 novembre 1789 des biens du clergé mis à la disposition de la Nation;
• B. Bodinier, «La Révolution française et la question agraire, un bilan national en 2010», Histoire et Sociétés Rurales 2010, 12.
• Loi relative à l’organisation des cultes du 8 avril 1802, Pasin. 1836, 90-91;
• A. Phillipps, «de Subsidiën», Catholijke Nederlandsche Stemmen over godsdienst, Staat-, geschied- en letterkunde 1840, 174.
• Cass. 20 juli 1843, Pas. 1843, 237;
• Gent 3 februari 1840, Pas. 1840, 42;
• Gent 8 mei 1946, Pas. 1846, 196;
• Luik 5 juli 1871, Pas. 1871, 348;
• Brussel 3 april 1876, Pas. 1876, 157;
• Aarlen 22 november 1989, noot P. Godding, JT 1991, 480;
• W. Delva, o.c., RW 1948-49, 675;
• J. Dujardin en V. Vandermoere, o.c., 81;
• A. Mast, J. Dujardin, M. Van Damme en J. Vande Lanotte, Overzicht van het Belgisch Administratief Recht, Mechelen, Wolters Kluwer, 2014, 855.
• Cass. 28 maart 1878, Pas. 1878, I, 149;
• Cass. 19 november 1885, Pas. 1885, I, 282;
• Cass. 11 november 1886, Pas. 1886, 401;
• Cass. 6 november 1940, Pas. 1940, I, 279;
• Brussel 25 mei 1880, Pas. 1880, II, 339;
• Brussel 26 juli 1884, Pas. 1884, II, 370;
• Brussel 12 februari 1887, Pas. 1887, II, 126;
• Brussel 18 maart 1903, Pas. 1903, II, 279;
• Antwerpen, 14 maart 1936, RW 1935-36, 1436-1439, noot J. Brans;
• Brussel, 14 mei 1938, Pas. 1938, 113;
• Brussel 18 december 1986, JT 1987, 175;
• Rb. Oudenaarde 25 mei 1982 RW 1982-83, 651, noot T. Van Sinay.
• F. Judo, «De zwevende pastorie», De Juristenkrant 2001, 8, via jura.be;
• F. Judo, o.c., Recht, Religie en Samenleving 2010/2, 41.
• Rb. Brussel 12 maart 1998, als bijlage in F. Judo, o.c., Recht, Religie en Samenleving 2010/2, 47-48.
• Cass. 4 mei 1972, in Arr.Cass. 1972, 830;
• Gent 14 januari 1960, RW 1959-60, 1547;
• S. Bouly, «Verkrijgende verjaring ten aanzien van constructies op of onder andermans grond», TBBR 2015, 205;
• T. De Bie, «Op weg naar een drempelverlaging voor de verkrijgende verjaring?», TBBR 2012, 139;
• H. De Page en R. Dekkers, Traité élémentaire de droit civil belge, Brussel, Bruylant, 1941, 738-742;
• R. Derine, F. Van Neste en H. Vandenberghe, Beginselen van Belgisch Privaatrecht, V, Zakenrecht, deel I, A, Antwerpen, Scriptoria, 1974, 212-221;
• J. De Weggheleire, «Verkrijgende verjaring: detentie en titelomzetting mis(begrepen)?» (noot onder Gent 4 februari 2010), RW 2012-13, 902;
• P. Heurterre, «De bewijslast van de (on)deugdelijkheid van het bezit (noot onder Cass. 16 februari 1998), Not.Fisc.M. 1999, 70-71;
• J. Kokelenberg, «Zakenrechtelijke mystiek: bezit, detentie en het mirakel van de titelomzetting», TBBR 2015, 407;
• V. Sagaert, B. Tilleman en A. Verbeke, Vermogensrecht in kort bestek: goederen- en bijzondere overeenkomstenrecht, Antwerpen, Intersentia, 2007, 233-234;
• H. Vuye, Bezit en bezitsbescherming van onroerende goederen en onroerende rechten, Brugge, die Keure, 1994, 47-48;
• J. Kokelenberg, T. Van Sinay, V. Sagaert en R. Jansen, «Overzicht van rechtspraak. Zakenrecht 2000-08. Bezit», TPR 2009, 1663.
• P. Hamelink, S. Snaet en J. Van De Voorde, «Bezit van onroerend goed en verkrijgende verjaring (usucapio)» in R. Derine, H. Cousy, J. Couturier, R. Vekeman en J. Herbots (eds.), Onroerend Goed in de Praktijk, Mechelen, Kluwer, 2015, 22-23;
• V. Sagaert, «De verkrijgende verjaring van onroerende goederen herbezocht. Een aanzet tot het debat over het verjaringsrecht», RW 2006-07, 1587.
• J. Herbots, «Over het beleid van de rechter en de wetsontduiking. De creatie van de nieuwe overeenkomst van bezetting ter bede» in H. Cousy, E. Dirix, S. Stijns en J. Stuyck (eds.), Liber Amicorum Walter Van Gerven, Antwerpen, Kluwer, 2000, 247-250;
• H. Van Lier, «Bezetting ter bede, een geval van simulatie?», Jura Falconis 1976-77, 239-250.
• Cass. 6 november 1986, Arr.Cass. 1986-87, 321;
• Cass. 10 september 2012, via juridat.be;
• J. De Weggheleire, o.c., RW 2012-13, 903;
• Rb. Bergen 28 maart 2001, JLMB 2001, 1710;
• J. Del Corral, «Titelverandering: wanneer blijft men detentor en wanneer wordt men bezitter?» (noot onder Gent 3 oktober 2012), NJW 2014, 657-659;
• H. De Page en R. Dekkers, Traité élémentaire de droit civil belge, V, Brussel, Bruylant, 1975, 747-748;
• R. Vermeersch, S. Vereecken en L. Valckenborgh, «Art. 2238 BW» in Z. Baats (ed.), Duiding Bouwrecht, 2015, Brussel, Larcier, 238-239.
• Luik 9 januari 1914, Pas. 1914-15, 134;
• W. Delva, o.c., RW 1948-49, 677.
• Luik 9 januari 1914, Pas. 1914-15, 134;
• R. Dekkers, Handboek Burgerlijk Recht, Deel II: Zakenrecht – zekerheden – verjaring, Antwerpen, Intersentia, 2005, 32;
• J. De Staercke, Domeingoederenrecht, Antwerpen, Intersentia, 2006, 36-37 en 45;
• D. Lambrecht, «Goederen» in F. Judo en K. Martens (eds.), Handboek erediensten: bestuur en organisatie, Brussel, Larcier, 2010, 178;
• J. De Staercke, «Onvervreemdbaarheid van het openbaar domein. Een rechtsvergelijkende studie», TBP 2003, 85;
• S. Van Garsse, De concessie in het raam van de publiek-private samenwerking, Brugge, die Keure, 2007, 86-87;
• K. Vanhove, «Het Private Gebruik van Overheidsgoederen», Themis Goederenrecht, Brugge, die Keure, 2008, 5-6;
• F. Van Neste en S. Snaet, «Domeingoederen» in H. Cousy, J. Couturier en J. Herbots (eds.), Het onroerend goed in de praktijk, Mechelen, Kluwer, 2004, 1;
• A. Vranckx, H. Coremans en J. Dujardin, Beheer over de onroerende goederen van openbare rechtspersonen, Brugge, die Keure, 2000, 1.
• D. Lambrecht, o.c., in F. Judo en K. Martens (eds.), Handboek erediensten: bestuur en organisatie, 178;
• J. Dujardin, B. Houbrechts, T. Loose en W. Somers, Bestuur van de erediensten, Brugge, die Keure, 2014, 71.
• L. De Boel, «Dan toch zakelijke rechten op het openbaar domein?» (noot onder cassatie 18 mei 2007), T.Gem. 2008, 72;
• B. Demarsin, «Openbaar domein, privaat domein en de private eigendom van het openbaar domein?» in J. Ackaert, A. De Becker, P. Foubert, N. Torfs, B. Vanheusden en S. Verbist (eds.), Liber Amicorum Anne Mie Draye, Antwerpen, Intersentia, 2015, 256;
• N. Van Damme, «Erfdienstbaarheden op het openbaar domein in het licht van de zesde staatshervorming: dan toch naar een administratief zakelijk recht?», Jura Falconis 2013-2014, 505.
• Rb. Antwerpen 11 februari 1970, Pas. 1971, 21;
• J. De Staercke, «Het Hof van Cassatie over het openbaar domein: vliegen op automatische piloot?» (noot onder Cass. 25 september 2000), TBO 2003, 96;
• A. Vranckx, H. Coremans en J. Dujardin, Beheer over de onroerende goederen van openbare rechtspersonen, Administratieve Rechtsbibliotheek, Brugge, die Keure, 2000, 27.
• Cass. 2 oktober 1924, Pas. 1924, I, 530;
• Cass. 10 mei 1929, I, Pas. 1929, 182;
• Rb. Antwerpen 11 februari 1970, Pas. 1971, III, 21;
• S. Van Garsse, «Openbaar en privaat domein: de evidentie voorbij» (noot onder Brussel 8 februari 2011), T.Not. 2012, 291;
• Cass. 3 februari 1860, Pas. 1860, I, 121;
• Cass. 10 maart 1892, Pas. 1892, I, 123;
• Cass. 9 januari 1893, Pas. 1893, I, 74;
• Cass. 6 maart 1953, Pas. 1953, I, 524;
• F. Maussion, «Le sort des concessions domaniales lors de la désaffectation de parcelles du domaine public» in B. Dauwe, B. De Gryse, E. De Gryse, B. Maes en K. Van Lint (eds.), Liber Amicorum Ludovic De Gryse, Gent, Larcier, 2010, 659;
• A. Vranckx, H. Coremans en J. Dujardin, o.c., 32.
• Cass. 3 februari 1860, Pas. 1860, I, 121;
• E. De Witte, «(alternatieven voor) de verkoop van kerkgebouwen vanuit zakenrechtelijk perspectief» in J. Vannerom (ed.), Vastgoedrecht en de kerk. Alternatieven voor de verkoop van religieuze gebouwen, Antwerpen, Intersentia, 2014, 171;
• F. Van Neste en S. Snaet, «Domeingoederen» in Het onroerend goed in de praktijk, Mechelen, Kluwer, 2004, 15-16;
• Cass. 28 maart 1878, Pas. 1878, I, 149;
• Brussel 14 mei 1938, Pas. 1938, II, 113;
• Brussel 28 juni 1948, JL 1948-49, 97;
• Rb. Aarlen 22 november 1989, JT 1991, 480, noot P. Godding;
• D. Lagasse, «Remise en cause par la Cour de cassation de l’indisponibilité du domaine public?» (noot onder Cass. 18 mei 2007), RNB 2007, 644-645.
• Cass. 5 februari 1914, Pas. 1914, I, 91;
• V. Sagaert, «Het openbaar domein: van dijkbreuk tot doorbraak» in D. D’hooghe, K. Deketelaere en A.M. Draye (eds.), Liber Amicorum Marc Boes, Brugge, die Keure, 2011, 434;
• J. De Staercke, «De valorisatie van het openbaar domein», TBO 2005, 186;
• S. Van Garsse, «De contractuele ingebruikname van het openbaar domein» in Huur. Het Huurrecht in de praktijk 2004, 126;
• S. Van Garsse, «Publiek-private samenwerking in Vlaanderen. Een blik op het Vlaams kenniscentrum en een analyse van het PPS-decreet», RW 2003-04, 726-727.
• D. Blommaert, J. Cerfontaine, J. De Bruycker, V. Sagaert en R. Steennot (eds.), Wet en Duiding Bank en Zekerheden: Reeks Economisch Recht, Brussel, Larcier, 2014, 1978;
• J. De Staercke, «Onvervreemdbaarheid van het openbaar domein. Een rechtsvergelijkende studie», TBP 2003, 96;
• J. De Staercke, «Decreet betreffende publiek-private samenwerking», TBO 2003, 151;
• V. Sagaert, «Het openbaar domein: van dijkbreuk tot doorbraak» in D. D’hooghe, K. Deketelaere en A.M. Draye (eds.), Liber Amicorum Marc Boes, 434;
• Cass. 27 september 1990, Arr.Cass. 1990-91, 84;
• Cass. 25 september 2000, Arr.Cass. 2000, 1428, TBO 2003, 95, noot J. De Staercke;
• Cass. 18 mei 2007, TBO 2008, 9, noot D. Van Heuven, NJW 2007, 653, noot W. Rasschaert, RW 2007-08, 736-740, noot V. Sagaert;
• E. Van Hooydonk, «Autonome gemeentebedrijven en administratief goederenrecht» in J. Leroy, R. Nauwelaerts, W. Rasschaert, E. Van Hooydonk, D. Vandendriessche, M. Verhulst en R. Wuytjens, (eds.), Autonome gemeentebedrijven en vastgoedpolitiek, Brussel, De Boeck & Larcier, 2006, 9-11;
• K. Vanhove, «Het Private Gebruik van Overheidsgoederen» in Themis Goederenrecht, Brugge, die Keure 2008, 15-16.
•. Van Hooydonk, «Autonome gemeentebedrijven en administratief goederenrecht» in J. Leroy, R. Nauwelaerts, W. Rasschaert, E. Van Hooydonk, D. Vandendriessche, M. Verhulst en R. Wuytjens, (eds.), Autonome gemeentebedrijven en vastgoedpolitiek, Brussel, De Boeck & Larcier, 2006, 10.
• K. Leus en W. Depester, «Rechten op openbaar domein» in A. Logghe, A. François en K. Leus (eds.), Ondernemen met de Overheid. Publiek-Private samenwerking, Brugge, die Keure, 2010, 122-123;
• Gemeentedecreet van 15 juli 2005, BS 31 augustus 2005, 38153;
• Provinciedecreet van 9 december 2005, BS 29 december 2005, 56891.
• K. Leus en W. Depester, «Rechten op openbaar domein» in A. Logghe, A. François en K. Leus (eds.), Ondernemen met de Overheid. Publiek-Private samenwerking, Brugge, die Keure, 2010, 123.
• J. Kokelenberg, T. Van Sinay en H. Vuye, «Overzicht van rechtspraak. Zakenrecht 1994-2000», TPR 2001, 861-862. Voor een overzicht, zie: L. De Boel, o.c., T.Gem. 2008, 72-73. Zie ook: V. Sagaert, o.c., in D. D’hooghe, K. Deketelaere en A.M. Draye (eds.), Liber Amicorum Marc Boes, 440;
• Cass. 18 mei 2007, TBO 2008, 9, noot D. Van Heuven, NJW 2007, 653, noot W. Rasschaert, RW 2007-08, 736, noot V. Sagaert, RNB 2007, 631, noot D. Lagasse.
• M. Storme, Erfpacht en opstalrecht, De Pinte, M&D Seminars, 2014, 6-7, https://www.law.kuleuven.be/personal/mstorme/ZCR-erfpachtopstal.pdf.
• M. Flamme, Droit administratif, Brussel, Bruylant, 1989, 1040-1041;
• J. Kokelenberg, T. Van Sinay en H. Vuye, «Overzicht van rechtspraak. Zakenrecht 1994-2000», TPR 2001, 861-862;
• R. Schlössels en S. Zijlstra, Bestuursrecht in de sociale rechtsstaat, Deventer, Kluwer, 2010, 911-915;
• J. Hennekens, Openbare zaken naar publiek- en privaatrecht, Deventer, W.E.J. Tjeenk Willink, 2011, 11.
•. Vandendriessche, Publieke en Private Rechtspersonen, Brugge, die Keure, 2004, 442-443;
• E. Van Hooydonk, PPS en het statuut van domeingoederen, 2001, Leuven, 85, http://www.ericvanhooydonk.be/dut/media/536f6b45139b0.pdf.
 

Gerelateerd
Aangemaakt op: wo, 08/03/2017 - 16:41
Laatst aangepast op: wo, 08/03/2017 - 16:41

Hebt u nog een vraag?

Hebt u nog een vraag in dit verband, klik dan hier om uw vraag aan ons te stellen, of meteen een afspraak te maken voor een consultatie.

Aanvulling

Heeft u een suggestie, aanvulling of voorstel tot correctie met betrekking tot deze pagina? Gebruik dit adres om het te melden.