-A +A

Vanitas vanitatum et omnia vanitas

Printervriendelijke versiePrintervriendelijke versieVerstuur naar een vriendVerstuur naar een vriend

vanitas vanitatum et omnia vanitas

"IJdelheid der ijdelheden en alles is ijdelheid" (Prediker 1:2)
 

IJdelheid der ijdelheden, alles is ijdelheid (en het najagen van wind)

Alles is schone schijn, zonder zin of inhoud.

De uitdrukking wordt zowel gebruikt om commentaar te leveren op de zinloosheid van menselijk handelen als op mensen die (overdreven) veel aandacht aan hun uiterlijk besteden. Waarbij moet worden aangetekend dat alleen de eerste uitleg deze is zoals Prediker die bedoeld heeft.

De term ijdelheid heeft in het Nederlands twee betekenissen die wel verwant zijn, maar toch op belangrijke punten verschillen. De huidige betekenis van het woord gaat in de richting van wat in het Latijn aangeduid werd als superbia en in het Grieks als hybris. Met superbia of hoogmoed wordt het verlangen om belangrijker of aantrekkelijker te zijn bedoeld, of een liefde voor zichzelf. De andere betekenis van het woord ijdelheid komt overeen met het Latijnse vanitas en duidt op leegheid, vergankelijkheid en zinloosheid. Deze betekenis komt terug in de uitdrukking ijdelheid der ijdelheden en ligt ook ten grondslag aan de waarschuwing memento mori (gedenk te sterven). In de beeldende kunst is vanitas een bekend thema.

De schilderkunst reageerde heftig tegen de menselijke ijdelheid en vermoedelijk niet alleen op relilieuze gronden door tal van vanitas kunstwerkjes waarin de vergankelijkheid van alle dingen waar de mens zich in ijdelheid aan vastklmamt met inbegrip van het leven zelf wordt geëvoceerd. In de 21° eeuw heeft dit in de werken (Het lied van ijs en vuur van Georges Martin "Valar Morghulis" met standaardantwoord "Valar dohaeris" (High Valyrian/English "All men must die"- "All men must serve", Martin-ese, "All characters must die")

Superbia

Superbia of hoogmoedige eigenliefde wordt beschouwd als de ergste van de zeven zonden en eveneens de eerste: alle andere zonden komen uit ijdelheid voort. Dit is het verlangen om belangrijker of aantrekkelijker te zijn, of een liefde voor zichzelf. Een bekend verhaal over ijdelheid is het verhaal van Lucifer. De ijdelheid veroorzaakte zijn vertrek uit de hemel en zijn transformatie in Satan. Ook het verhaal van Icarus die ondanks waarschuwingen van zijn vader te dicht bij de zon vloog heeft overmatige ambitie en hoogmoed tegenover de goden als thema.

Ook narcisme vloeit uit de zonde van de ijdelheid voort. Naast de mythe van Narcissus is Het portret van Dorian Gray van Oscar Wilde een bekend verhaal rond dit thema. IJdelheid staat tegenover nederigheid, dat niet mag verward worden met gebrek aan zelfrespect.

Tijdens de 15e eeuw werden door Bernardinus van Siena en Girolamo Savonarola vreugdevuren van de ijdelheden georganiseerd tijdens hun preken. Ze wilden daarmee de ijdelheid binnen kerk en maatschappij aan de kaak stellen. De eerste roman van Tom Wolfe, Het vreugdevuur der ijdelheden (verfilmd als The Bonfire of the Vanities) verwijst naar deze gebeurtenissen.

Vanitas

Vanitas duidt op vergankelijkheid en vluchtigheid, De afbeelding toont een allegorisch schilderij van Antonio de Pereda De droom van een ridder. Een engel waarschuwt de jongeman in zijn droom voor de wereldlijke goederen: verleidelijk en van korte duur. De kandelaar die net is uitgedoofd stelt het leven voor met al zijn weelde, macht, ijdelheden en plezieren, gesymboliseerd via de afgebeelde voorwerpen. Dat alles verdwijnt bij tegenslag, de tijd en de dood. De engel toont hem een tekst: Het keert steeds, slaat snel toe en doodt. Dit genre in de schilderkunst wordt vanitas genoemd.

De Bijbelse uitdrukking ijdelheid der ijdelheden, ook bekend als vanitas vanitatum, heeft maar een los verband met de hedendaagse betekenis van het woord, maar duidt eigenlijk op een overtreffende trap van nietigheid, ijlheid, vergankelijkheid en vluchtigheid. De uitdrukking is een letterlijke vertaling van een Hebreeuwse genitief en wordt tegenwoordig beschouwd als Hebraïsme. In de Statenvertaling luidt de bekende passage uit het boek Prediker 1:2:IJdelheid der ijdelheden, zegt de prediker; ijdelheid der ijdelheden, het is al ijdelheid. In de Nieuwe Bijbelvertaling wordt de betekenis voor de hedendaagse lezer duidelijk: Lucht en leegte, zegt Prediker, lucht en leegte, alles is leegte
(Bron: wikipedia)

Commentaar: 

Prediker behoort tot de wijsheidsliteratuur. Andere Bijbelboeken van dat genre zijn Spreuken, Job, een handvol van de Psalmen en de deuterocanonieke boeken De wijsheid van Jezus Sirach, Wijsheid en een deel van Baruch.

In de Tenach maakt Prediker onderdeel uit van de Geschriften (Ketoeviem) en daarbinnen van de zogeheten feestrollen, de Megillot.

De traditionele opvatting schrijft het boek aan Salomo (Heb.: Shlomo) toe. Evenals bij veel andere bijbelboeken, nemen moderne theologen algemeen aan dat het boek uit de periode na de Babylonische ballingschap stamt, terwijl orthodoxe theologen aan een oudere datering vasthouden (970-931 v.Chr.). De schrijver refereert impliciet aan zichzelf als Salomo in hoofdstuk 1:12, hoewel hier ook andere uitleggingen mogelijk zijn.

Misschien vanwege het feit dat God er nauwelijks in voorkomt, is het boek Prediker ook onder niet-christenen tamelijk populair. Uitdrukkingen als alles is ijdelheid en er is niets nieuws onder de zon worden in brede kring gebezigd. Ook via de profane literatuur vonden de teksten uit Prediker een breder publiek:
Pete Seeger gebruikte een passage uit Prediker als tekst voor de, vooral in de versie van The Byrds, bekende hitsingle "Turn! Turn! Turn!" ("For everything/There is a season/And a time for every purpose under heaven")
In het wielergedicht Mont Ventoux van Jan Kal wordt Prediker 1:8 aangehaald: Alles is onuitsprekelijk vermoeiend.

(bron wikipedia)

Gerelateerd
Nog dit: 

Vanitas is ook een thema in de kunst. Het woord vanitas is Latijn en betekent ijdelheid en leegheid. Met bijvoorbeeld schedels, gedoofde kaarsen, verwelkte bloemen, zeepbellen, vergane boeken, muziekinstrumenten, klokken of omgevallen glazen wordt de ijdelheid, tijdelijkheid en zinloosheid van het aardse gevisualiseerd. Terzelfdertijd wordt hiermee het aangemetene onechte tegenover de diepere echte werkelijkheid geplaatst. De sterfelijkheid van de schinwerkelijkheid en de onsterfelijke belachelijkheid van hij die zich aanmeet wat hij niet is. Hoevelen kennen hun plaats niet in deze maatschappij niet of meten zichzelf een onbestaande plaats of statues toe?

Vanitas vanitatum, omnia vanitas is een bekende, aan het bijbelboek Prediker ontleende zegswijze: 'IJdelheid der ijdelheden, alles is ijdelheid'. Het vanitasschilderij heeft een protestants-christelijke oorsprong. Het spoort de beschouwer aan zich te richten op het eeuwig leven. In een ruimere visie tot het echte zijn in plaats van de vleesgeworden vergangkelijke leugen. Waarbij de ene leugen de andere voedt met ijdelheid als voedsel en als gif.

Vooral in Nederland en Vlaanderen werd dit schildersthema in de 17e eeuw gebruikt. Enkele schilders: Pieter Claesz, Harmen Steenwijck, Herman Hengstenburgh.

Ook in moderne tijden wordt er, bijvoorbeeld door magisch-realistische schilders, teruggegrepen op dit onderwerp, zoals door Raoul Hynckes, Wim Schuhmacher en Uko Post.

Met een vanitasschilderij wil de kunstschilder de boodschap overbrengen dat het plezier van het leven (maar ook de leugen) slechts een moment duurt. Omdat de tijd beperkt is, zou men dan ook ten volle van het huidige moment moeten genieten, dan wel zich richten op het zijn. De symboliek van een schedel of overrijp fruit verwijst naar de sterfelijkheid, maar ook naar de beschouwing dat leugens nooit vol te houden zijn. . Muziekinstrumenten laten de vluchtigheid van muziek zien, die verklinkt zodra de laatste noot is gespeeld, waarbij de muziek staat voor de verbloeming en de valse euforie en het instrument ook voor de valse noot.


link naar grotere afbeelding

Piete Claesz

overige afbeeldingen vanitas


0
Uw beoordeling Geen
Aangemaakt op: wo, 11/09/2013 - 18:43
Laatst aangepast op: ma, 09/10/2017 - 11:59

Hebt u nog een vraag?

Hebt u nog een vraag in dit verband, klik dan hier om uw vraag aan ons te stellen, of meteen een afspraak te maken voor een consultatie.

Aanvulling

Heeft u een suggestie, aanvulling of voorstel tot correctie met betrekking tot deze pagina? Gebruik dit adres om het te melden.