-A +A

Rebus sic stantibus

Printervriendelijke versiePrintervriendelijke versieVerstuur naar een vriendVerstuur naar een vriend

Rebus sic stantibus is een Latijnse uitdrukking die kan vertaald worden als "zo de zaken, zo de handeling"

Rebus sic stantibus wordt soms (zelden) ook gebruikt als equivalent van "Pacta sunt servanda".  Letterlijk: "Overeenkomsten zijn bindend". Met "pacta sunt servanda" wordt gewezen op de bindende kracht van overeenkomsten. Zij strekken partijen tot wet. Overeenkomsten moeten nageleefd worden.

"rebus sic stantibus" wordt ook gebruikt in de zin van "wij zullen handelen zoals de zaak zich (dan) zal voordoen, aangepast aan de omstandigheden".

Teneinde te vermijden dat een overeenkomst (of een verdrag in het volkerenrecht) onleefbaar en onhoudbaar wordt door gewijzigde omstandigheden, voorzien sommige rechtstelsels in een imprevise of hardshipleer, die soms ook in het volkerenrecht de rebus sic stantibus regel wordt geheten, deze leer (die geen deel uitmaakt van het Belgisch recht) houdt in dat gewijzigde omstandigheden die de uitvoering van de overeenkomst ernstig bemoeilijken, ofwel in bredere zin (volkenrechtelijk) de loutere gewijzigde onderligende omstandigheid, het recht heeft op het beëindigen van de overeenkomst, dan wel een verplichting inhoudt tot hernegociatie (her-onderhandeling). Dit kan vermijden dat partijen bij eigenrichting of middels geweld tegenover mekaar gaan optreden.

In deze interpretatie gaat "rebus sic stantibus verder dan de loutere imprevisie of hardship leer (die enkel slaat op de verzwaarde of moeilijkere uitvoering), doordat Rebus sic stantibus slaat op elke gewijzigde omstandigheid.

Deze regel wordt dan voluit vermeld als «conventio omnis intelligitur rebus sec stantibus».

De geldigheid van deze regel in het (verdrags)recht wordt betwist. Maar contractueel of in een verdrag kan in elk geval expliciet een rebus sic stantibus clausule clausule worden opgenomen. Een dergelijke clausule heeft absolute gelding tussen de partijen, gezien zij gewoon voortbouwt op de wilsautonomie van de partijen die de bindende kracht van de overeenkomst, middels de overeenkomst zelf kunnen temperen of regelen.

Vergelijkbaar met de rebus sic stantibus clausule is de "escape clause". De escape clause biedt een partij het recht om onder bepaalde welomschreven omstandigheden het contract te beëindigen, dan wel het recht om van alle of een deel van haar verplichtingen af te zien. Een escape clause die eveneens een contractuele wijze is om de bindende kracht van een overeenkomst te beperken, kan aldus ruimer strekken dan een rebus sic stantibus, een imprevisie of een hardship clausule. De escape clause hoeft immers niet te slaan op gewijzigde omstandigheden, of plots zwaardere, moeilijker uit te voeren overeenkomsten. De escape clause dient wel getoest aan de leer van de potestatieve voorwaarden, die stelt dat een verbintenis waarbij een partij het recht heeft om zich naar eigen goeddunken niet verbonden te verklaren, potestatief is en dus niet bindend en dus geen overeenkomst. De opzegging van een overeenkomst verbonden aan voorwaarden heeft niets vandoen met een "escape clause", gezien deze clausule staal op een wijze van beëindigen van de overeenkomst en dus van de termijn van de overeenkomst. 

Escape clauses worden meestal gesteund op dringende noodzakelijkheid in hoofde van een partij om een overeenkomst tijdelijk op te schorten of definitief te beëindigen. Welnu deze dringende noodzakelijkheid komt vaak neer op een gemilderde overmacht, of quasi onmogelijkheid tot uitvoering, waardoor de escape clause in heel wat gevallen dicht komt aanleunen bij de rebus sic stantibus clausule.

Rebus sic stantibus wordt vaak geformuleerd als afzwakking van het bindend karakter van de overeenkomst.

In dit opzicht wordt hiermee zowel overmacht, imprevisie als hardship aangeduid.

Overmacht: Als bevrijdingsgrond van een verplichting. Als een zaak (verplichting) onmogelijk kan geleverd/uitgevoerd, vervalt de verplichting.

Imprevisie en hardship: (niet rechtsreeks toepasselijk in het Belgisch recht). Indien de uitvoering van een overeenkomst nog wel mogelijk, maar extreem moeilijk wordt, vervalt de verplichting of volgt een nieuwe onderhandeling.

Een impresisie clausule is geldig in het Belgisch recht, maar dient uitdrukkelijk in de overeenkomst gestipuleerd. Het princiepe staat niet ingeschreven in het wetboek.

uittreksel uit het Burgerlijk wetboek

Art. 1134. Alle overeenkomsten die wettig zijn aangegaan, strekken degenen die deze hebben aangegaan, tot wet.

Zij kunnen niet herroepen worden dan met hun wederzijdse toestemming of op de gronden door de wet erkend.
Zij moeten te goeder trouw worden ten uitvoer gebracht.

Art. 1135. Overeenkomsten verbinden niet alleen tot hetgeen daarin uitdrukkelijk bepaald is, maar ook tot alle gevolgen die door de billijkheid, het gebruik of de wet aan de verbintenis, volgens de aard ervan, worden toegekend.

Rebus sic stantibus, kan ook wijzen op een clausule of een overeenkomst waarbij de verbintenissen ontstaan, groeien, uitdoven, uitgevoerd worden, zoals de zalken zich voordoen. Bv. in een aannemingsovereenkomst in regie of volgens de vordering van de werken.


In het Romeinse recht bestonden er, naast de contracten, ook de afspraken ofte pacta die in beginsel niet voor de rechter afgedwongen konden worden. De geleidelijke evolutie van het overeenkomstenrecht (in zijn oorspronkelijke betekenis was de overeenkomst de categorie waartoe pacta en contracten behoren) weg van het formalisme naar het consensualisme leidde ertoe dat ook afspraken juridisch bindend werden geacht. Het adagium "pacta sunt servanda" is de uitdrukking hiervan.

Pacta sunt servanda is een basisbeginsel in het internationaal recht. Het stelt dat elk in werking getreden verdrag door de verdragspartijen moet worden nageleefd en dat dit te goeder trouw moet gebeuren. Het beginsel valt onder het internationaal gewoonterecht, maar is ook geregeld in het Verdrag inzake het verdragenrecht.

Naast de verplichting voor staten om zaken uit verdragen waarbij zij partij zijn te goeder trouw na te leven, geldt dat staten zich niet mogen beroepen op hun nationaal recht om onder het verdrag uit te komen.

Dit duidt op de suprematie van internationaal recht boven binnenlands recht. Overigens geldt dit beginsel niet in gevallen waarin de wijze waarop het verdrag gesloten is, strijdig is met fundamentele nationale wetgeving over het sluiten van verdragen en in gevallen waarin de inhoud van een verdrag strijdig is met ius cogens.

Volgens het internationaal recht kan een verdrag opgeschort of beëindigd worden, of een partij kan zich eruit terugtrekken, indien de omstandigheden veranderd zijn ten opzichte van het moment waarop het verdrag gesloten werd. Men beroept zich dan op rebus sic stantibus.

Om te vermijden dat staten misbruik maken van het rebus sic stantibus-beginsel, is het gebruik ervan aan strenge eisen onderworpen.

Op rebus sic stantibus als grond voor de beëindiging van een bilateraal verdrag of de terugtrekking uit een multilateraal verdrag kan alleen een beroep worden gedaan als aan de volgende voorwaarden cumulatief is voldaan:

• de gewijzigde omstandigheid is niet veroorzaakt door een schending van het verdrag of het niet-nakomen van andere internationale verplichtingen door de verdragspartij die het beginsel inroept;
• het beginsel mag niet worden ingeroepen als het betreffende verdrag een grens vaststelt;
• het dient te gaan om een verandering van de omstandigheden welke bestonden op het tijdstip van de totstandkoming van een verdrag;
• de verandering van de omstandigheden dient wezenlijk te zijn;
• de verandering mag niet door de verdragspartijen zijn voorzien;
• het bestaan van de naderhand gewijzigde omstandigheden bij het sluiten van het verdrag was een belangrijke reden voor de instemming van de partijen om het verdrag te sluiten;
• het gevolg van de wijziging dient te zijn dat de strekking van verplichtingen die het verdrag oplegt geheel wordt gewijzigd.

Rebus sic stantibus is overigens niet de enige manier waarop een verdrag beëindigd kan worden: dit kan ook door het sluiten van een nieuw verdrag, het niet-nakomen van elementaire zaken uit het verdrag door een partij, overmacht, bepalingen in het verdrag daaromtrent of als de partijen dat willen.

Oorsprong Rebus sic stantibus:

Het was de canonist Gratianus die Augustinus citeerde dat men kon afwijken van overeenkomsten bij veranderde omstandigheden. Bartolus haalde dit van de canonisten binnen in het ius commune. De Spaanse iusnaturalisten vestigden dit principe in Zuid-Amerika. Grotius boorde dit de grond in, behalve voor het volkerenrecht.

Daarom maakt dit principe geen deel uit van het privaat recht en kent het zijn oorsprong niet in het Romeins recht.

 

Gerelateerd
0
Uw beoordeling Geen
Aangemaakt op: wo, 12/08/2015 - 14:48
Laatst aangepast op: do, 16/02/2017 - 14:35

Hebt u nog een vraag?

Hebt u nog een vraag in dit verband, klik dan hier om uw vraag aan ons te stellen, of meteen een afspraak te maken voor een consultatie.

Aanvulling

Heeft u een suggestie, aanvulling of voorstel tot correctie met betrekking tot deze pagina? Gebruik dit adres om het te melden.