-A +A

Deus ex machina

Printervriendelijke versiePrintervriendelijke versieVerstuur naar een vriendVerstuur naar een vriend

Letterlijk: God uit de machine

Het plots en onverwacht opwerpen van een argument dan wel het stellen van onverwachtse daad waardoor het verloop der dingen plots een gans andere wending krijgt.

Een onverachtse onverhoopte oplossing

Deus ex machina (Latijn: "god uit een machine") is een leenvertaling van het Griekse apo mêkhanês theos (ἀπὸ μηχανῆς θεός). Het meervoud is dei ex machina. Het is een benaming voor het verschijnsel dat een verhaal waarvan de plot blijkbaar vast is gelopen, plotseling toch wordt opgelost door iets dat schijnbaar vanuit het niets opeens aan komt zetten. Dat iets kan variëren van een nieuw personage, een nieuw wapen, of bijvoorbeeld een nieuwe superkracht die de protagonist plotseling blijkt te hebben.

De definitie van het Van Dale is "iemand. die, of iets dat, op een beslissend ogenblik als 't ware uit het niets tevoorschijn komt en de oplossing brengt".

Om deze uitspraak beter te begrijpen dienen wij het principe van de mèchanè in het Griekse theaterspel te begrijpen. De mèchanè was een soort machine, een katapult, een kraan, een openklappende deur, kortom een speciaal effect waardoor ofwel een uitweg werd geboden ofwel een nieuw personage plots op de planken werd gebracht. Een en ander symboliseerde een goddelijke interventie die het toneelspel een gans andere wending geeft dan wel een plot geft.

Critici kunnen terecht stellen dat de deux ex machina een techniek was van schrijvers van minder goede kwaliteit die het moeilijk hadden om een plot te schrijven aan hun verhaal.

Reeds in de Griekse oudheid was dit het geval. Aristoteles bekritiseerde een dergelijke 'bovennatuurlijke ontknoping' voor een verhaal in zijn Poetica. Hij was van mening dat een plot juist moest worden afgerond via een dramatische oplossing uit het verhaal zelf, als gevolg van de voorafgaande actie. Dit weerhield een lange rij toneelschrijvers en librettisten er niet van een goddelijk personage uit de toneelhemel te laten zakken.

Talrijk zijn de voorbeelden in het klassieke Griekse en Romeinse theater, waarin een schrijver een dergelijke situatie vaak oploste door letterlijk een god ten tonele te voeren die het verhaal tot een goed of kwaad einde bracht. Hierbij werd een goddelijk personage, vaak letterlijk van bovenaf op ingenieuze wijze met behulp van een '(toneel)machine', op het toneel neergelaten.

Euripides maakte gebruik van de techniek in Hippolytos, Iphigeneia in Tauris, Orestes, Helena, Andromache. Dei ex machina komen zelfs zo veelvuldig voor in zijn werken, dat vaak wordt gedacht dat hij de uitvinder van het verschijnsel is. Ook Sophokles in Philoktetes. In Vondels Gijsbrecht van Aemstel biedt de goddelijke boodschapper Aartsengel Rafaël een dergelijke oplossing.

In sommige slechte films wordt deze techniek nog steeds gebruikt omdat nu eenmaal heel wat kijkers een einde willen liever dan een open einde en een open verhaal. Maar denken we hierbij dan ook aan de supernatuurlijke krachten van sommige helden, die dienen om het verhaal een wending te geven zoals Superman, Lassie, Batman, Jerom, Professor Barabas of Gobelijn. En dan wordt dan nog gebruik gemaakt van de techniek om de wonderbaarlijke eigenschappen even weg te nemen, of het superpersonage even afwezig te houden om toch maar een verhaal te hebben

In de argumentatie wordt een deux ex machina gebruikt als dit onverwachte instrument, dit onverwachte argument dat in een pleidooi of een uiteenzetting de zaak plots in een gans ander daglicht plaatst.
 

Rechtsleer: 

• VAN SCHEL, S., 'Captatie' en de 'deus ex machina' in artikel 909 B.W, Not.Fisc.M. 2008, afl. 1, 23-37

• VERHELLEN, J., Internationaal familierecht en migratiebeleid: IPR als deus ex machina?, Tijdschrift@ipr.be 2010, afl. 1, 152-155

• LORRE, J., Aard van de arbeidsrelatie als deus ex machina, RW 2006-07, afl. 41, 1662-1676

• WOLF, H., Straathoekwerker: van deus ex machina tot ramkoning
In: X., Veiligheids- en medisch-sociale benadering: complementair of tegengesteld?, 115-126. - 1997

• DE VROEDE, P., Ook bij verkoop van vis geldt de verplichting rekening te houden met de algemene kosten en met de noodzaak van het overhouden van een aanvaardbare winstmarge... 'een deus ex machina' kan evenwel voor de oplossing zorgen, Jaarboek Handelspraktijken & Mededinging 1996, 298-304.

• SCHOTSMANS, M., Alternatieve straffen als deus ex machina?, Limb.Rechtsl. 1992, 285-307

• COENEN, B., Het nieuwe financieringssysteem van instellingen voor gehandicaptenzorg: een deus ex machina?, A.Hosp. 1990, 13-18.

• VAN DE VELDE, J., De Wet van 11 april 1999 betreffende de overeenkomsten inzake de verkrijging van een recht van deeltijds gebruik van onroerende goederen: de lang verwachte deus ex machina of een doekje voor het bloeden?, RW 1999-00, 1105-1131

 

Nuttige tips: 


Gerelateerd
Nog dit: 

 

 

 

0
Uw beoordeling Geen
Aangemaakt op: do, 17/05/2012 - 12:40
Laatst aangepast op: do, 17/05/2012 - 13:41

Hebt u nog een vraag?

Hebt u nog een vraag in dit verband, klik dan hier om uw vraag aan ons te stellen, of meteen een afspraak te maken voor een consultatie.

Aanvulling

Heeft u een suggestie, aanvulling of voorstel tot correctie met betrekking tot deze pagina? Gebruik dit adres om het te melden.