-A +A

Coutume passe droit

Printervriendelijke versiePrintervriendelijke versieVerstuur naar een vriendVerstuur naar een vriend

"Coutume passe Droit"

Dit oude adagium betekent letterlijk dat de gewoonte op de wet primeert.
De betekenis gaat verder in die zin dat de macht en het gewelmd een gewoonte kunnen scheppen die boven de wet uitstijgt, zich boven de wet plaatst om finaal de wet te vervangen.

Dit adagium slaat op de Franse troonsopvolging, waarbij het gewoonterecht van Frankrijk primeerde op de Salische wet

De Franse troonopvolging werd aanvankelijk geregeld door de Salische wet.

Deze Salische wet is een afwijking van het gewone erfrecht, waarbij alle kinderen eengelijk deel van de nalatenschap krijgen (hetgeen tot versnippering van het rijk zou leiden.

In de Salische wet ging de erfenis naar de oudste zoon en zo verder op diens oudste zoon, het primogenituur of eerstgeboorterecht.
Bij afwezigheid van zoons of kleinzoons werd de oudste mannelijke nazaat van de oudste zus van een mannelijke nazaat gekozen.

Deze omweg langs de vrouwelijke lijn gaf aanleidng tot discussies nu de Salische wet hier niet bepaald duidelijk over was.

De opvolging langs vrouwelijke lijn, wanneer de overleden heer geen mannelijke nakomelingen had, kon voorkomen worden dat vrouwen op de troon kwamen of dat  dynastieën uitstierven. Dit maakte een uitgekiende huwelijkspolitiek interessant: vorsten huwelijkten hun zonen het liefste uit aan een dochter van een andere vorst die geen zonen had, zodat het bezit aan de eigen erflanden kon worden toegevoegd als deze schoonvader-vorst overleed zonder alsnog mannelijke erfgenamen te kunnen leveren (middels verwekking of adoptie).

In 1890 was het zoonloos overlijden van Willem III der Nederlanden reden voor het Groothertogdom Luxemburg om zich van de Nederlandse monarchie af te scheiden met een beroep op de oude Lex Salica, terwijl Nederland, na een periode van regentes Emma van Waldeck-Pyrmont, met Wilhelmina een vrouw op de troon kreeg. Terwijl Luxemburg met zijn nieuwe groothertog Adolf overstapte op de tak Nassau-Weilburg om een man op de troon te krijgen, schafte zijn zoon Willem IV van Luxemburg alsnog de Salische Wet af, omdat hij slechts dochters had, zodat in 1912 Maria Adelheid hem kon opvolgen.

In Frankrijk was de situatie dat weer gans anders. Nadat de erfopvolging van de kroon vlekkeloos verliep onder de oudste mannelijke nakomingen va Hugo Capet, stierven achter elkaar in Frankrijk de drie broers Lodewijk X (1316), daarna Filips V (1322) en tenslotte Karel IV (1 februari 1328) en daarmee kon de koning van Engeland, die een zoon was van hun zuster, aanspraken maken op de troon.

In alle Franse lenen was erfopvolging door vrouwen heel gewoon en het trouwen met een erfdochter was een belangrijk middel om de huismacht uit te breiden. Lodewijk X had een dochter (Johanna van Navarra), maar haar voogd had in haar naam afstand gedaan – van rechten die dus wel degelijk bestonden – om de opvolging van Filips V mogelijk te maken.

De Franse adel zag in 1328 echter liever niet de Engelse en Franse kroon verenigd in één persoon, en zo ging de kroon naar een neef, die daarmee het huis van Valois op de troon van Frankrijk bracht. Aanvankelijk erkende Eduard III van Engeland deze op de troon, maar enige jaren later probeerde zijn Franse neef diens Franse bezittingen vervallen te verklaren.

Dit conflict was de aanleiding tot de Honderdjarige Oorlog, waarin Eduard zich alsnog tot koning van Frankrijk uitriep. In latere jaren haalden juristen van het Franse hof de Salische Wet uit de oude doos om de aanspraken van Valois en de gebeurtenissen van 1328 te rechtvaardigen. 

Philip V, op zijn beurt, sterft jong, en laat enkel meisjes na, waarna zijn broer Karel IV de kroon grijpt op basis van een eerder precedent.
Toen, zes jaar later, Charles IV op zijn beurt jong stierf, claimde zijn neef Filips VI van de kroon onder verwijzing naar de inmiddels ontstane gewoonte.

De echtgenoot van Jeanne de France, dochter van Louis X, verzet zich tegen hem tevergeefs. Later zal hun zoon, bekend om diens wreedheden, opnieuw aanspraak maken op de troon. Maar zijn wreedheid die hem de bijnaam Karel De Slechte (Charles le Mauvai) opleverdere maakte hem als soeverein onmogelijk. Niemand wil onder zijn heerschappij te vallen en hij zal zonder succes een lange strijd voeren tegen Filips VI .

De aanspraken op Frankrijk door de koning van Engeland, gesteund op de rechten van Isabella van Frankrijk, dochter van Filips de Schone, zijn uiteraard ongegrond, zelfs feodaal zijn diens rechten zijn ondergeschikt aan die van Joan van Frankrijk, Koningin van Navarra, dochter van Louis X , zijn zoon Karel de Stoute en hun erfgenamen.

Het handhaven van de kroon van Frankrijk in een uitsluitend mannelijke lijn is niet het gevolg van een wet, gewoonte of gebruik maar van diverse grepen naar de macht.

Na een periode van machtstrijd en onzekerheid besteeg Filips van Valois de troon, waarna de erfopvolging terug genormaliseerd werd. Maar bij de dood van Hendrik III werd Hendrik IV, de volgende erfgenaam volgens het eerstgeboorterecht afgzworen ten nadele van de koning van Spanje.

Inmiddels waren er reeds vele afwijkingen en gewoonten ontstaan, waaronder de gewoonte dat de vrouwen in Frankrijk de troon niet mochten bezetten en de gewoonte dat de KOning van Frankrijk steeds Katholiek moest zijn.
 

Gerelateerd
0
Uw beoordeling Geen
Aangemaakt op: ma, 02/11/2015 - 19:05
Laatst aangepast op: ma, 02/11/2015 - 19:07

Hebt u nog een vraag?

Hebt u nog een vraag in dit verband, klik dan hier om uw vraag aan ons te stellen, of meteen een afspraak te maken voor een consultatie.

Aanvulling

Heeft u een suggestie, aanvulling of voorstel tot correctie met betrekking tot deze pagina? Gebruik dit adres om het te melden.